گرچه به باور مسلمانان، خدا با نصرت خود دشمنان دینش را خوار می‌کند (خطبه 198)، اما این نصرت بدون شرط نیست. درنهج البلاغه، صبر و تقوا مهمترینِ این شرایط هستند:

5-1- صبر و استقامت

یکی از مهمترین شرایط این نصرت، صبر است؛ امام علی؟ع؟ در روز صفین و در مقام معرفی الگو، دربارۀ اصحاب رسول خدا؟ص؟ می‌فرماید: «جنگ با کافرانی از خویشاوندان نزدیک، تنها بر ایمان، تسلیم، صبر، و جدیت آنان در جهاد می‌افزود. خداوند با مشاهدۀ این صداقت، شکست و خواری را بر دشمنان، و نصرت را بر مؤمنان نازل کرد، تا اینکه اسلام استقرار یافت» (خطبه 56). همچنین احوال مؤمنان گذشته را یادآوری می‌نماید که در تنگناهای شدید صبر پیشه کرده و دشواری‌ها را تحمل نمودند و آنگاه خداوند متعال گشایش به واسطۀ عزت، امنیت و فرمان‌روایی را نصیب آنان کرد (خطبه 192).

طبق خطبه‌ای که سید رضی آن را بعد از قتل عثمان تاریخ‌گذاری کرده است، کمک‌خواهی بندگان از خداوند و پناه بردن به او هنگام نزول نقمت‌ها و زوال نعمت‌ها، اگر با نیتی صادقانه همراه باشد، موجب می‌شود خداوند نعمت‌های رمیده را باز گردانده و امر آنان را اصلاح نماید (خطبه 178). در خطبۀ دیگری که آن نیز همین‌گونه تاریخ‌گذاری شده است (ابن‌ابی‌الحدید10/26)، امام؟ع؟ طبق آیۀ 30 سوره فصلت، پس از اقرار به ربوبیت خدا، به استقامت بر کتاب خدا و اوامر او توصیه نموده است؛ استقامتی که موجب نزول ملائکه و بشارت آنان به رفع خوف و حزن است (خ176). برخی ظرف نزول ملائکه و دریافت این بشارت را زمان مرگ مؤمن می‌دانند (ابن‌ابی‌الحدید، 10/26)، در عین حال، این وصفی است که امام؟ع؟ آن را دربارۀ اهل ذکر که امور دنیوی، آنان را از یاد خدا باز نمی‌دارد نیز به کار برده و از نزول آرامش بر آنان به واسطۀ ملائکه سخن گفته است (خطبه 222).

5-2- تقوا

شرط دیگر تقواست که نقش مهمی در نزول یاری خداوند دارد؛ چنانکه امام(ع) خطاب به ابوذر می‌فرماید: اگر آسمان‌ها و زمین بر بنده‌ای بسته باشند و او تقوا پیشه کند، خدا برای او راه گشایشی قرار می‌دهد (خطبه 130). نیز در مقام توصیه به تقوا فرموده است: هر که از خدا بترسد، براى او راه بیرون‌شدن از فتنهها و چراغى در تاریکی‌ها قرار میدهد [ر.ک: طلاق:2] و او را در آنچه میل و خواست اوست، جاویدان دارد و در نزد خود در منزل کرامت فرود آورد، در سرایى که خاص خود ساخته، سایهاش عرش است ... (خطبه 183). در ادامه، تقوا و تهجّد را مصداقی از نصرتِ بندگان به خداوند در آیۀ ((إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ)) (محمد:7) دانسته است (همان)؛ چراکه تقوا چیزی است که می‌توان به واسطۀ آن از خدا کمک طلبید، و در عین حال، برای کسبش باید از خداوند کمک خواست (خطبه 191)؛ زیرا انجام هر کاری که طاعت خدا باشد، با کمکی از جانب او همراه است؛ کمکی که بر زبان جاری شده و قلب را ثابت نگاه می‌دارد (خطبه 214) و خداست که در آنچه موجب رضا و محبت اوست، توفیق می‌دهد (نامه 67).

منابع

قرآن کریم

سید رضى،نهج البلاغة، ترجمۀ عبدالمحمد آیتى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1378.

سید رضى،نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، 1414

ابن‌ابی‌الحدید.شرح نهج البلاغة. قم: کتابخانۀ آیت الله مرعشى نجفى، ۱۳۳۷.