خبرنگار ایکنا از قم در گفت‌وگو با عرفان چهری، دانشجوی دکترای رشته تفسیر تطبیقی قرآن کریم و پژوهشگر برتر در دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم به بررسی ظرفیت‌های دانشجویان در زمینه پژوهش‌های قرآنی پرداخته است. وی همزمان با هفته پژوهش سال جاری از سوی معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم به‌عنوان یکی از برترین پژوهشگران دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم در بخش دانشجویان انتخاب و معرفی شده است. مشروح گفت‌وگو با این پژوهشگر برتر را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا- ظرفیت دانشجویان در زمینه پژوهش‌های قرآنی چگونه است؟

دانشجویان ظرفیت‌های قابل توجهی در پژوهش‌های قرآنی دارند، نخست؛ دسترسی به منابع دیجیتال و به‌خصوص هوش مصنوعی که به تازگی به سهولت در اختیار قرار گرفته است، دوم؛ امکان مطالعه تطبیقی با دیگر فرهنگ‌ها و سوم؛ علاقه‌مندی نسل جدید به پرسش‌های عمیق معنوی و اجتماعی. این ظرفیت‌ها نیازمند هدایت نظام‌مند، تقویت روش‌شناسی پژوهشی و ایجاد پیوند میان مبانی سنتی و دانش روز است.

ایکنا- درخصوص چالش‌های عرصه پژوهش‌های قرآنی بفرمایید؟

در برخی مناطق دسترسی مناسب و کافی به منابع تخصصی کتابخانه‌ای فیزیکی برای مراجعه به کتب خاص و همچنین ایجاد بستر برای سکوت و تمرکز وجود ندارد.

تعامل علمی بین‌رشته‌ای میان علوم قرآن و رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، پزشکی و جغرافیای طبیعت هنوز به‌درستی شناخته نشده و به رشد اعلایی نرسیده است که بتوان تحولات چشمگیری از این طریق در جامعه ایجاد کرد.

عموماً به جهت سیاست‌ها و خط مشی‌های مجلات علمی کشور، متأسفانه پژوهش‌ها بیشتر جنبه توصیفی دارند و رنگ و بوی پژوهش‌های نوآورانه و مسئله‌محور و کارآمد که دردی از جامعه را دوا کنند کمتر به مشام می‌رسد. اگر هم موردی باشد، متأسفانه سازمان حمایت‌کننده‌ای یافت نمی‌شود.

از مهم‌ترین مسائل و چالش‌ها، مسائل مالی و حمایتی برای دانشجویان و پژوهشگران است که متأسفانه گاهی و شاید اکثراً مواقع مجبورند به جهت گذران زندگی، به جای پرداختن به فعالیت‌های پژوهشی و صرف وقت گران‌بهای خود در این زمینه، به کار‌های متفرقه و حتی غیر علمی بپردازند.

ایکنا- الزامات طرح پژوهش‌های قرآنی در سطح بین‌الملل چیست؟

قرآن کتاب هدایت و عمل است. پژوهش‌های قرآنی زمانی تأثیر اجتماعی می‌یابند که دستاورد‌های آن به سیاست‌گذاری‌های فرهنگی، تربیتی، حقوقی و اجتماعی راه یابد. این پیوند، هم به کاربردی‌سازی یافته‌های پژوهشی کمک می‌کند و هم نیاز‌های واقعی جامعه را به عرصه پژوهش بازمی‌گرداند.

الزامات بسیاری در عرصه طرح پژوهش‌های قرآنی در سطح بین‌الملل وجود دارد. از جمله این الزمات آن است که باید سازمان‌های حمایت‌کننده بین‌المللی وجود داشته باشند تا تحقیقات پژوهشگران را ترجمه و منتشر کنند. الزام دوم، تسلط پژوهشگران بر زبان‌های بین‌المللی و ارائه آثار به زبان‌های علمی جهان است.

 آگاهی از رویکرد‌ها و نقد‌های جهانی نسبت به مطالعات قرآنی، تعامل سازنده با مراکز علمی معتبر جهانی و مشارکت در پروژه‌های مشترک، توجه به مسائل مشترک بشری مانند اخلاق، صلح، محیط‌زیست و عدالت در طرح‌های پژوهشی و رعایت استاندارد‌های آکادمیک و روش‌شناسی پذیرفته‌شده در عرصه بین‌الملل از الزامات این حوزه به‌شمار می‌رود.

ایکنا- آفت‌های پژوهش‌های قرآنی را نام ببرید؟ آیا تمرکز بر مطالعات بنیادین یکی از آفت‌ها محسوب می‌شود؟

یکی از جدی‌ترین آفت‌های این عرصه، تکراری، کهنگی و یا عدم کاربردی بودن موضوعات است، همچنین، سیاسی‌سازی برخی پژوهش‌ها بدون پایبندی به انصاف علمی و کتمان یا انحراف حقایق نیز از آفت‌های این موضوع به‌شمار می‌رود.

ما نباید از مسائل نوپدید و به‌روز جامعه که موردنیاز مخاطبان است، غفلت کنیم زیرا غفلت از مخاطب امروز و نیاز‌های جامعه و مسائل نوپدید منجر به تولید پژوهش‌های کاربردی نخواهد شد.

در عرصه پژوهش‌های قرآنی با کمبود نیروی انسانی متخصص و اساتید مواجه هستیم، در حالی‌که برای تربیت دانشجویان و پژوهشگران در مسیر صحیح پژوهشی نیازمند بهره‌مندی از ظرفیت نخبگان عرصه پژوهش‌های قرآنی هستیم.

تمرکز صرف بر مطالعات بنیادین اگر به معنای بستن چشم بر مسائل روز باشد، می‌تواند آفت محسوب شود ولی خود مطالعات بنیادین اگر با نگاه مسئله‌محور و روزآمد انجام شوند، زیربنای ضروری پژوهش هستند. چالش اصلی فاصله افتادن میان پژوهش‌های بنیادین و کاربردی است.

ایکنا- پژوهش‌های قرآنی شما در چه حوزه‌ای بوده است؟ آیا در این راستا از هیچ ارگان یا نهاد دولتی کمک گرفته‌اید؟

دو سال است که در مقطع دکتری مشغول به تحصیل هستم و طبیعتاً ابتدای راه پژوهشی بنده محسوب می‌شود، چراکه قبل از آن متأسفانه تجربه کار پژوهشی نداشته‌ام، اما در این عرصه هیچ‌گونه کمک و تسهیلات از ارگان‌های دولتی دریافت نکردم.

با این حال تعدادی از پژوهش‌های بنده در زمینه بررسی واژگان قرآنی، تعدادی در زمینه مسائل فقهی و اجتماعی و تعدادی نیز درباره مسائل عرفانی و اخلاق و ولایت بوده که موضوع مورد علاقه‌ام است.

دغدغه اصلی‌ام در تمرکز بر این حوزه‌های پژوهشی، ناشی از باور عمیق به جامعیت و چند‌ساحتی بودن قرآن کریم است. قرآن به‌عنوان کتاب هدایت، همزمان مشتمل بر معارف عمیق معنوی، احکام حیات‌بخش فردی، اجتماعی و شبکه‌ای منسجم از مفاهیم است که تنها با رویکردی چند‌بُعدی می‌توان گوشه‌هایی از آن را درک کرد به‌ویژه تمرکز بر حیطه عرفان، اخلاق و ولایت از آن جهت که قلب تپنده تربیت قرآنی و محرک تحول انسان به‌سوی انسان کامل هستند، حائز اهمیت است.

در دنیای امروز که بحران معنویت و سردرگمی اخلاقی مشهود است، تبیین نظام منسجم تربیتی قرآن در این عرصه می‌تواند پاسخی اصیل و راهگشا ارائه دهد. در همین راستا و به جهت علاقه به تربیت اخلاقی و رشد تربیتی جامعه و انجام یک کار عملی و کارآمد، موضوع رساله دکتری بنده با عنوان «تحلیل قرآنی راهبرد تدریج در نهادینه‌سازی حجاب و عفاف (چالش‌ها و آسیب‌ها) با تأکید بر تفاسیر اجتماعی» به تصویب رسیده که مشغول کار و تحقیق بر روی آن هستم.

ایکنا- تکریم پژوهشگر‌های قرآنی تا چه اندازه می‌تواند در افزایش فعالیت در این زمینه تأثیرگذار باشد؟

تکریم پژوهشگران قرآنی تنها یک عمل تشریفاتی نیست بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده پژوهش‌های دینی است. وقتی جامعه و نهاد‌های علمی، قدردان تلاش پژوهشگران باشند، انگیزه‌های مادی و معنوی برای حضور استعداد‌های برتر در این عرصه افزایش می‌یابد. درواقع، تکریم واقعی، شامل فراهم آوردن فضای نقدپذیری، آزادی علمی و حمایت‌های بلندمدت مالی از پژوهشگران است.