بررسی کاربست واژگان علوم تجربی در «قاموس قرآن» و «احسن الحدیث» در دانشکده علوم قرآنی قم
چهارمین نشست علمی همایش بینالمللی اندیشههای قرآنی آیتالله سید علیاکبر قرشی، صاحب تفسیر «احسن الحدیث»، با ارائه دکتر صمد اسمی قیهباشی و با موضوع «تحلیل کاربست واژگان علوم تجربی در تفسیر احسن الحدیث و قاموس قرآن سید علیاکبر قرشی» در دانشکده علوم قرآنی قم برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی دانشکده علوم قرآنی قم، در این نشست دکتر اسمی با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، جایگاه علوم تجربی را در دو اثر کلیدی آیتالله قرشی، یعنی «قاموس قرآن» و «احسن الحدیث»، تبیین کرد و روشهای بهکاررفته در فهم معنای واژگان قرآنی را برشمرد.
بر اساس ارزیابی ارائهشده، یکی از ویژگیهای ممتاز آثار قرشی، ورود آگاهانه و روشمند به مباحث علوم تجربی است. قرشی در «قاموس قرآن» به توضیح لغوی واژگان بسنده نکرده و برای بسیاری از کلمات، تفاسیر و توضیحات لغوی، ادبی، علمی، اجتماعی و تاریخی ذکر کرده است. به تصریح پژوهشگران، «استفاده از دستاوردهای علوم تجربی در شرح کلمات قرآن» از امتیازات روشی این اثر شمرده شده است. در «احسن الحدیث» نیز که تفسیری دوازدهجلدی با جهتگیری هدایتی و تربیتی است، قرشی در برخی موارد به تفسیر قرآن به وسیله علوم تجربی پرداخته است.
دکتر اسمی در تبیین روششناسی قرشی، مبانی و اصول فهم واژگان قرآن کریم را در آثار او چنین برشمرد: توجه به وحیانی بودن الفاظ قرآن کریم، حمل الفاظ بر معانی رایج عصر نزول، لزوم توجه به ساختارشناسی واژگان، توجه به الفاظ مشترک و بهرهگیری از سیاق در فهم واژگان، لزوم توجه به آیات دیگر و روایات تفسیری، و بهرهگیری از علوم قطعی تجربی.
وی اصل توجه به علوم تجربی قطعی را از امتیازات آثار قرشی ذکر کرد و خاطرنشان ساخت که میان علوم تجربی قطعی با نظریههای آن در فهم واژگان و آیات قرآن کریم باید تفکیک قائل شد؛ زیرا نظریههای علوم تجربی ماهیتی «ظنی» و «تغییرپذیر» دارند و تطبیق یک معنای قرآنی با یک نظریه علمی خاص نمیتواند بهعنوان تفسیری «قطعی» و همیشگی تلقی شود. قرشی خود در این باره هشدار میدهد: «ناگفته نماند مسائل علمی مسائل پایداری نیستند، هر آن احتمال هست که فرضیه جدیدی در جای آنها بنشیند، کمک گرفتن از آنها درباره قرآن فقط احتمال است». این عبارت نشان میدهد که او نسبت به «عدم قطعیت» و «ناپایداری» علوم تجربی آگاه بوده و استفاده از آنها را در تفسیر قرآن «احتمالی» میداند، نه قطعی.
در ادامه، دکتر اسمی نمونههایی از واژگان مرتبط با علوم تجربی را بررسی کرد و گفت: آیتالله قرشی واژه «زوج» را علاوه بر تبیین معانی لغوی و کاربردهای مختلف آن در سیاقهای متعدد، با بهرهگیری از دادههای علمی زمان خود تحلیل میکند. قرشی درباره زوجیت در گیاهان مینویسد: «بشر با فکر ساده خود ابتداء آن را فقط در انسان و حیوان میدانست و در اثر پیشرفت علم احساس کرد که این واقعیت در عالم گیاه نیز حکمفرماست و اگر نباتات به وسیله حشرات و بادها تلقیح نگردند میوه به دست نخواهد آمد». او این اصل را به ذرات اتم نیز گسترش میدهد و «زوجیت عمومی» را بر اساس دادههای تجربی، تأییدی بر آیه «وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ» میداند و مسئله نر و مادگی را «یکی از اسرار عجیب خلقت» میشمارد.
دکتر اسمی در پایان این نشست با دعوت پژوهشگران، اندیشمندان و دانشجویان به مطالعه آثار قرشی تأکید کرد: «آثار آیتالله قرشی، بهویژه «قاموس قرآن» و «احسن الحدیث»، گنجینهای کمترشناختهشده از پیوند معناشناسی قرآنی با علوم تجربی است. شایسته است پژوهشگران و اندیشمندان قرآنی با نگاهی نقادانه و روشمند به این آثار روی آورند و ظرفیتهای نوآورانه آن را در عرصههای واژهشناسی، تفسیر علمی و مطالعات تطبیقی بازکاوند؛ زیرا الگوی روشی قرشی میتواند چراغراه نسل جوان پژوهشگر در مواجهه متوازن با علم و وحی باشد.»
نظر دهید