زمان‌شناسی و زمانه‌شناسی؛ ویژگی آیت الله معرفت

دکتر زهره اخوان مقدم عضو هیات علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم دانشکده علوم قرآنی تهران، به مناسبت ۲۹ ذی الحجه سالروز درگذشت آیت الله آقای حاج شیخ محمد هادی معرفت، طی یادداشتی به خبرگزاری ایحا نوشت: یکی از وظایف انسان در همه حوزه‌های اجتماعی، خانوادگی، دینی، و اخلاقی این است که وظیفة خود را بشناسد و به همان عمل کند. دنبال شهرت و مکنت نباشد و هدف خود را با نگاه به خواست دیگران از یاد نبرد. کمبودها را شناسایی کند و با وجود مشکلات، به دنبال رفع نیازهای زمانه باشد. به دین خود و مذهب خود خدمت کند و غوغاسالاری دیگران، بر او اثر نداشته باشد. پیامبر اکرم(ص) در بخشی از یک روایت می‌فرمایند: «خدا رحمت کند کسی را که...زمانش را بشناسد و در راهش استقامت ورزد». نیز از امام صادق(ع) نقل شده که بر اساس مطالب حکیمانة حضرت داوود فرمودند:«انسان عاقل موظف است زمان خود را بشناسد و به وظائف خود توجه کند».

می‌توان گفت مرحوم آیت‌الله محمدهادی معرفت یکی از مصادیق سخنان فوق است. به بهانه ۲۹ ذی‌الحجه سالروز وفات ایشان، به این مهم اشاره می‌کنم.

محمدهادی معرفت در کربلا متولد شد و در حوزه‌های کربلا و نجف و قم تحصیلات فقه و اصول را به‌پایان رساند. ایشان می‌توانست مرجع تقلید شود و رسالة عملیّه بنویسد و برای خود، مقامی در این باب ایجاد کند، اما واقع‌نگر بود. در زمانه‌ای که تعداد مراجع، فراوان بود توجه به نیاز زمانه کرد و از آن مقامات دوری نمود. وی به خوبی خلأ کتاب‌های شیعی را دریافت و بر پُرکردن این خلأ همت گماشت.

یادم هست که در دوران دانشجویی همیشه غصه می‌خوردم که چرا باید برای درس‌های علوم قرآن، به اتقان سیوطی و دیگر کتب اهل سنت مراجعه کنیم؟ مگر ما بین نویسندگان شیعی، شخصی را نداریم که بتواند «علوم قرآن» بنویسد؟ یا چرا برای درس تاریخ مفسران، باید به کتاب «التفسیر و المفسرون» ذهبی مراجعه کنیم که با تعصب نسبت به شیعیان و عالمان شیعی قضاوت کرده، و آن‌همه مطالب غیرواقعی دارد؟ خدا پاداش فراوان دهاد به این بزرگ‌مرد شیعه، که هر دو خلأ را پر کرد.

اول با نوشتن کتاب۱۰ جلدی «التمهید فی علوم القرآن» با تکیه بر منابع شیعی و سخنان اهل‌بیت علیهم السلام، یک دوره علوم قرآن کامل را به جامعة دانشگاهی عرضه نمود.

دوم با نوشتن کتاب دو جلدی «التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب» طبقات مفسران را به دقت تحلیل کرد و با لباسی نو، مطالب ارزشمند این حوزه را تنظیم و تألیف نمود.

البته آثار دیگر ایشان نیز قابل توجه است. وی در ۲۹ دیماه ۱۳۸۵ و سن ۷۸ سالگی، بر اثر عارضة قلبی به دیدار معبود شتافت. پاداش او فراوان باد! ولی درد دلی هم دارم. ای کاش در زمانة امروز نیز حوزویان و اندیشمندان دینی ما، به نیاز جوامع اسلامی توجه کنند و تنها به دنبال «مرجع شدن» نباشند. مثلا در زمینة تفسیر قرآن چرا باید ضعیف‌تر از اهل سنت عمل کنیم؟؟ چرا در عالم تسنن، هر ساله تفاسیر جدیدی چاپ و عرضه می‌شود ولی در بین شیعیان، که خود را پیرو اهل‌بیت(ع)، «تنها مفسران واقعیِ قرآن»، می‌دانند، این مهم مورد توجه نیست؟ چرا همه به دنبال «شرح و تفصیل احکام عملیه» هستند، ولی کمتر به «فهم حدیث» و «فهم قرآن» می‌پردازند؟ در دانشگاه «الازهر» مصر شرط ریاست دانشگاه، تالیف یک دوره تفسیر قرآن است. ای کاش این شرط برای «مرجع تقلید شدنِ طلاب علوم دینی» مقرر می‌شد. ای کاش روش و کنش آیت الله معرفت، یعنی شناخت زمانه و رفع نیازهای علمی زمانه» در بین حوزویان و دانشگاهیان شیعه نهادینه می‌شد.

زهره اخوان مقدم

۲۵ خرداد ۱۴۰۵ مطابق با ۲۹ ذی‌الحجه ۱۴۴۷