سومین نشست علمی همایش بین المللی اندیشه های قرآنی آیت الله قرشی صاحب تفسیر احسن الحدیث، در دانشکده علوم قرآنی قم برگزار شد.

این نشست با عنوان: «واژه شناسی قرآنی در سنجه پژوهش؛ بررسی جایگاه و ظرفیت های قاموس قرآن» از سوی انجمن قرآن پژوهی حوزه علمیه و دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم توسط حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید محمود طیب حسینی ارائه شد.

در این جلسه علمی، استاد سید محمود طیب حسینی به معرفی، بررسی و تبیین ویژگی‌های کتاب قاموس قرآن اثر آیت‌الله سید علی‌اکبر قرشی پرداخت. گزارش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، ساختار و محتوای کتاب، جایگاه علمی مؤلف، منابع تألیف و شاخص‌های روش‌شناختی آن را ارائه می‌کند. بر اساس ارزیابی ارائه‌شده، قاموس قرآن از کتاب‌های مرجع و ارزشمند قرآن‌پژوهی در ایران است و برای محققان جوان از کارآمدترین آثار در حوزه واژه‌شناسی قرآنی به شمار می‌رود. در ادامه مشروح مطالب این جلسه درباره این کتاب بیان می گردد:

۱. معرفی اجمالی کتاب قاموس قرآن کتابی به زبان فارسی نوشته سید علی‌اکبر قرشی است که به شرح و معنای واژگان قرآن اختصاص دارد. مؤلف در این اثر، که بر ترتیب حروف الفبا سامان یافته است، به اصل و ریشه واژه‌های قرآنی و توضیح معنایی آن‌ها پرداخته و در این مسیر از منابع لغت و تفسیر بهره گرفته است. کتاب از نظر گزیده‌گویی، روانی بیان و استواری عبارت، امروز یکی از کتاب‌های مرجع و از منابع شناخته‌شده قرآن‌پژوهی در ایران به شمار می‌رود. نگارش این اثر در ۲۸ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق، برابر با ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۹ش، آغاز شده و در ۹ جمادی‌الاول ۱۳۹۵ق، برابر با ۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ش، به پایان رسیده است.

۲. جایگاه علمی مؤلف در آغاز جلسه، استاد طیب حسینی به معرفی شخصیت علمی نویسنده، آیت‌الله سید علی‌اکبر قرشی، پرداخت. بر پایه بررسی‌های انجام‌شده، ایشان از «علم الموهبه» ــ که سیوطی آن را آخرین علمی می‌داند که مفسر بدان نیاز دارد ــ برخوردار بوده است. این نکته در فهم روش علمی مؤلف و جایگاه اثر او اهمیت دارد.۳. منابع کتاب بررسی منابع نشان می‌دهد که قاموس القرآن بر پایه سه منبع اصلی شکل گرفته است:

• مفردات القرآن راغب اصفهانی؛
• تفسیر مجمع‌البیان طبرسی؛
• تفسیر المیزان علامه طباطبایی ؛ در کنار این منابع، دیدگاه‌ها و تحلیل‌های خود مؤلف نیز به اثر افزوده شده است.
• ۴. ویژگی‌های برجسته کتاب ۴.۱. تفسیر قرآن به قرآن یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد قاموس القرآن آن است که مؤلف برای بیان معنای واژه‌های قرآن از روش تفسیر قرآن به قرآن بهره گرفته است. ۴.۲. توجه به فرهنگ عرب ویژگی دیگر، توجه جدی مؤلف به فرهنگ عرب است. آیت‌الله قرشی برای دستیابی به ترجمه واقعی و مفهوم حقیقی واژگان قرآن به فرهنگ عرب مراجعه کرده است؛ زیرا از خلال فرهنگ عربِ عصر نزول می‌توان معنای درست یک واژه قرآنی را بازشناخت. ۴.۳. بهره‌گیری از تمام ظرفیت‌های معنایی واژه مؤلف تلاش کرده است تمام ظرفیت‌های معنایی یک واژه را مورد بررسی قرار دهد و خود را به یک منبع محدود نسازد. همچنین در تحلیل معنایی واژه، به سیاق آیه و مبنای فکری شیعه نیز توجه داشته است.

۴.۴. استفاده از علوم جدید بهره‌گیری از دانش‌های جدید برای یافتن معنا و مفهوم واژه‌های قرآنی، از دیگر ارزش‌های این کتاب است. مؤلف از این ظرفیت برای فهم واژه‌های آیات علمی قرآن نیز استفاده کرده است. ۵. ارزیابی و جمع‌بندی استاد طیب حسینی قاموس قرآن را برای محققان جوان کتابی بسیار سودمند دانست و با توجه به شرایط مکانی و زمانی نگارش، آن را از بهترین کتاب‌ها در این حوزه و همراه با نوآوری ارزیابی کرد. در پایان جلسه تأکید شد که با تأسف، پس از انقلاب اسلامی حق این کتاب آن چنان‌که شایسته بود ادا نشده است و پس از ۵۶ سال هنوز کتابی در حد قاموس قرآن نوشته نشده است. برای دستیابی به معنای واقعی واژگان قرآن باید از آثار گذشتگان بیشتر بهره گرفت و در تفسیر تطبیقی نیز فهم واژه‌ها را از بنیان‌های مطالعات تطبیقی دانست.