به گزارش ایکنا از همدان، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین مقدس عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی ملایر با استناد به تفسیر تسنیم آیت‌الله جوادی آملی در بخش سوم تبیین سوره محمد پرداخته است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاَ تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ (۳۳) إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (۳٤) فَلَا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنتُمُ الأعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَن یتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ (۳۵) إِنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِن تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاَ یَسْأَلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ (۳۶) إِن یَسْأَلْکُمُوهَا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغَانَکُمْ (۳۷) هَا أَنتُمْ هؤُلاَءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَمِنکُم مَن یَبْخَلُ وَ مَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ وَ إِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُونُوا أَمْثَالَکُم (۳۸)»

در بخش پایانی این سوره استاد جوادی آملی در تفسیر تسنیم بیان می‌دارد: در بخش پایانی این سوره مبارکه‌ای که به نام حضرت هست، فرمود: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» ‌آن‌جایی که مسئله حکومت و سیاست و تدبیر و اداره شئون مملکت است که غیر از مسئله عبادی، دستورهای سیاسی هم هست، آن‌جا این کلمه اطاعت تکرار می‌شود.

استاد جوادی آملی در ذیل آیه «وَ لاَ تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ» با استناد به کلام علامه طباطبایی بیان می‌کند که کسی نمی‌تواند نمازش را قطع بکند، کسی نمی‌تواند روزه خود را بشکند و عمداً بدون عذر روزهاش را افطار کند، این ابطال عمل حرام است؛ نماز را هم قطع بکند حرام است، چون «لاَ تُبْطِلُوا» نهی است، اما سیاق، ناظر به آن است که شما در اثر تمرّد از مسئله دفاع و جهاد و امثال آن اعمال خود را باطل نکنید.

صاحب تفسیر تسنیم در ادامه بیان می‌دارد که کسانی که کفر ورزیدند، تا قبل از احتضار، راه توبه باز است؛ ولی اگر کسی گرفتار کفر شد و از راه خدا منصرف شد، یا دیگران را منصرف کرد، یا؛ «صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» نمود؛ مثل اینکه منع می‌کنند از زائران که نیایند مکه. فرمود اگر کسی به کفر مبتلا شد و توبه نکرد و کافر مرده است، دیگر خدا او را نمی‌آمرزد. این «لَنْ» برای نفی تأکید است، نه نفی تأیید، «لَنْ» برای ابدیت نیست، آن‌جایی که غایت دارد معلوم می‌شود که امر ابدی نیست.

وقتی نیروهای اسلام در آستانه پیروی قرار گرفته است نباید پیشنهاد صلح دهد، لذا بیان می‌دارد در شرایطی که شما پیروز می‌شوید نه خودتان پیشنهاد صلح و سازش بدهید و نه پیشنهاد صلح و سازش آنها را قبول کنید، یک وقت است که زمینه پیروزی فراهم نیست، پیشنهاد صلح را قبول بکنید؛ در اوایل سوره مبارکه «توبه» هم آمده است که با آنها مصالحه کنید، وقتی آنها کاری با شما نداشتند، شما هم کاری با آنها نداشته باشید؛ اما آنها سالیان متمادی حمله کردند، شما نیروهایتان را تجهیز کردید و در آستانه پیروزی هستید، حالا که در آستانه پیروزی هستید آنها پیشنهاد صلح می‌دهند، در چنین هنگامی نه شما پیشنهاد صلح بدهید و نه پیشنهاد صلح آنها را قبول کنید.

معیت الهی؛ همراهی ویژه خداوند برای نصرت مؤمنان

از منظر استاد جوادی این آیه نورانی پنج اصل را کنار هم و منسجم ذکر کرده که هرکدام مستند به اصل دیگری است؛ اینکه فرمود: «فَلَا تَهِنُوا» وَهن و سُستی را به خودتان راه ندهید. «وَ لا تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ»؛ به سازش و صلح دعوت نکنید! با اینکه دین، دین صلح و سازش است؛ اما شما در آستانه پیروزی هستید، چرا به صلح دعوت نکنید؟ برای اینکه «وَ أَنتُمُ الأعْلَوْنَ» دارید پیروز می‌شوید، چرا پیروز می‌شوید؟ چون «وَ اللَّهُ مَعَکُمْ» خدا با شماست، چرا خدا با شماست؟ چون شهید دادید، جانباز و ایثارگر دادید.

«وَ لَن یتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ»، این پنج اصل هرکدام وابسته به دیگری است؛ وَهن و سُستی نداشته باشید و مستحکم باشید، چون وَهن و ضعف و سُستی ندارید، پیشنهاد صلح ندهید و پیشنهاد صلح را هم قبول نکنید. چرا پیشنهاد صلح ندهید؟ برای اینکه دارید پیروز می‌شوید، چرا پیروز می‌شوید؟ برای اینکه خدا با شماست! چرا خدا با شماست؟ مگر قبلاً خدا با شما نبود؟! می‌فرماید این «مَعَکُمْ»، غیر از «هُوَ مَعَکُمْ» سوره مبارکه حدید است، آن «مَعَکُمْ» با کافر هست، با مؤمن هست، با مُلحد هست، خدا با هر کسی هست؛ لذا چندین معیت دارد، یک معیت مطلقه دارد که «هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ».

یک معیت نصرت و عنایت دارد که وجود مبارک پیغمبر(ص) در غار به آن همراه خود فرمود: «لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنَا» و کلیم حق هم در بحبوحه خطر که به او گفتند جلو دریاست و پشت سر هم ارتش جرار فرعون قرار دارد، این‌جا کجا بود ما را آوردید؟! فرمود: «کَلّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» این چه حرفی است که می‌زنید، جلو دریا و پشت سر ارتش یعنی چه؟ اگر برگردیم پیروز می‌شویم و جلو برویم آب در اختیار ماست و همین‌طور هم شد. این «کَلّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» یک معیت نصرت است.

خداوند در آیه ۲۰ سوره مبارکه حدید فرمود دنیا برای افراد عادی پنج مرحله دارد؛ «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفَاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکَاثُرٌ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ». انسان اگر در دوران کودکی و نوجوانی است مشغول بازی است و اگر به جوانی و اینها رسید به لهو و سرگرمی مشغول می‌شود که او را از کار باز میدارد و اگر به دوران میانسالی و تقریباً پایان جوانی و یا دوران جوانی که ورود به زندگی است، زینت است؛ خوب جامه بپوشد، خوب خودش را مزین کند و مانند اینهاست و اگر میانسالی شد که تفاخر به پُست و مقام و به داشتن و امثال آن است و اگر به کهنسالی است که از همه اینها افتاده و فقط گرفتار تکاثر است که این مقدار مال دارم، این مقدار اعتبار بانکی دارم، این مقدار فرزند دارم، این مقدار نوه دارم.

در بعضی از آیات بازیگری دنیا را به دو قسم تقسیم کرده، فرمود: «إِنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ» یعنی آن زینت و تفاخر و تکاثری که متعلق به دوران جوانی محض و میانسالی و سالمندی است، آنها هم لهو و لعب است؛ منتها اسم آن فرق می‌کند. پس آنچه در آیه بیست سوره حدید آمده که پنج بخش فرمود و در آیه ۳۶ همین سوره محمد است، مخالف هم نیستند، آن پنج مرحله را هم اگر خوب بررسی کنید، آنها هم سرگرمی و بازی است؛ «تکاثر» هم یک نحوه از «لهو» است، «تفاخر» هم یک نحوه از «لهو» است.

در ذیل آیه «وَ لاَ یَسْأَلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ؛ مالی را از شما نمی‌خواهد»، مسئله زکات و خمس متعلق به شما نیست، حواستان جمع باشد، از همان اول بیست درصد یا پنج درصد برای دیگری است، نه برای شما، شما در اصل مال دیگری را دارید به او می‌دهید، این‌طور نیست که مال خودتان را به عنوان وجوهات بدهید، یا مال خودتان را به عنوان زکات بدهید،  از شما مال نمی‌خواهد، برای اینکه «إِن یَسْأَلْکُمُوهَا» فرمود اگر از شما مال بخواهد و اصرار هم بکند باز شما نمی‌دهید، آن کینه شما با اصرار این ظاهر می‌شود «تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغَانَکُمْ».

 این‌جا هم می‌گوییم زکات بدهید، وجوهات بدهید تا ببینیم که آن بخل درونی شما ظاهر می‌شود یا نمی‌شود؛ «ضِغن» و کینه دینی گاه در امور نظامی است، گاهی سیاسی است، گاهی فقهی است، گاهی اخلاقی است و مانند آن.

آیه ۳۸ این سوره می‌فرماید «هَا أَنتُمْ هؤُلاَءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ» شما همان‌هایی هستید که ما شما را دعوت می‌کنیم که در راه خدا انفاق بکنید؛ اگر جبهه و جنگ است پشتیبانی کنید و اگر مسائل دیگر است خیر برسانید. «فَمِنکُم مَن یَبْخَلُ» بعضی‌ها از شما بخل می‌ورزند و این کارها را نمی‌کنند؛ ولی «وَ مَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَفْسِه»، انسان هر کار خیری را که انجام می‌دهد یک سطل آب به پای ریشه خود می‌ریزد که بالنده است و همیشه سبز است.

بشارت خدای سبحان به پیامبر بر جایگزین شدن قومی دیگر در یاری دین

حالا این‌طور نیست که خدا دست از دین خودش و قرآن و عترت بردارد، چون خدای سبحان بشر را باید هدایت بکند. «وَ إِن تَتَوَلَّوْا» اگر شما دین خدا را یاری نکردید «یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُونُوا أَمْثَالَکُم». هم در تفسیر کبیر فخر رازی هست، هم در تفسیر شریف تبیان مرحوم شیخ طوسی هست، می‌گوید وقتی این آیه نازل شد وجود مبارک پیغمبر بسیار خوشحال شد فرمود به اندازه دنیا من خوشحال شدم، برای اینکه می‌دانم خدا تنهایم نمی‌گذارد، حالا اینها نشدند، دیگری! بعد از نزول این آیه، اشاره کرد به سلمان و فرمود از فارس و ایران مثل او هستند: «لَوْ کَانَ‏ الْإِیمَانُ‏ مَنُوطاً بِالثُّرَیَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِسَ»؛ حضرت هم به سلمان اشاره کرد و فرمود او از همین قبیل است.

در این باره مرحوم شیخ طوسی نقل می‌کند: «لما نزلت هذه الآیه»؛ یعنی این دو جمله «إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُونُوا أَمْثَالَکُم»، «فرح النبی(ص) و قال هِیَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الدُّنْیَا» از کلّ دنیا برای من محبوبتر است، برای اینکه من می‌دانم این دین از بین نمی‌رود.