به گزارش ایحا، در این نشست هریک از مدیران و مسئولان موسسه های قرآنی به بیان مهمترین برنامه ها و اقدامات خود پرداختند.

در ابتدا حجت‌الاسلام والمسلمین حسین علوی‌مهر، رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه‌های علمیه، از برگزاری همایش علمی بزرگداشت آیت‌الله سیداکبر قریشی، مفسر قرآن کریم، خبر داد و گفت: تاکنون حدود ۲۰ مرکز حوزوی و دانشگاهی برای همکاری در این همایش اعلام آمادگی کرده‌اند و پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۵۰ مقاله علمی به دبیرخانه ارسال شود.

وی با اشاره به برنامه‌های انجمن در ماه‌های اخیر افزود: یکی از اهداف این نشست، تقویت ارتباط میان اعضای انجمن و بهره‌گیری از ظرفیت علمی استادان و پژوهشگران است. فعالیت‌های انجمن در حدود هشت تا ۹ ماه گذشته با جدیت دنبال شده و تلاش شده است زمینه مشارکت گسترده‌تر اعضا در برنامه‌های علمی فراهم شود.

رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه‌های علمیه ادامه داد: استادان عضو انجمن می‌توانند توانمندی‌ها و زمینه‌های تخصصی خود را معرفی کنند تا از ظرفیت آنان برای برگزاری کارگاه‌های علمی در دانشگاه‌ها، مراکز حوزوی و مؤسسات تخصصی استفاده شود. کارگاه‌های اندیشه‌ورزی، فن تفسیر، روش‌های تفسیر علمی و موضوع‌شناسی قرآنی از جمله برنامه‌های پیشنهادی در این زمینه است.

علوی‌مهر همچنین بر ضرورت حضور استادان قرآن در رسانه‌ها تأکید کرد و گفت: تولید برنامه‌های کوتاه و بلند درباره تفسیر آیات، علوم قرآن و پاسخ‌گویی به شبهات می‌تواند به ترویج معارف قرآنی و معرفی توانمندی‌های علمی استادان کمک کند.

وی با اشاره به همایش بزرگداشت آیت‌الله سیداکبر قریشی افزود: هدف از این رویداد، معرفی آثار و اندیشه‌های تفسیری این مفسر قرآن و بررسی علمی میراث اوست. جامعه‌المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، دانشگاه قم و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی از جمله مراکز اعلام‌شده برای همکاری در این همایش هستند.

رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه‌های علمیه با دعوت از استادان، طلاب و دانشجویان برای ارسال مقاله اظهار کرد: تاکنون چند نشست علمی مرتبط با این همایش برگزار شده و برنامه‌ریزی برای برگزاری نشست‌های دیگر نیز ادامه دارد. مشارکت پژوهشگران می‌تواند به گردآوری آثار ارزشمند درباره شخصیت و اندیشه‌های قرآنی آیت‌الله قریشی کمک کند.

کتاب سال قرآنی در ارتقای اعضای هیئت علمی امتیاز داشته باشد

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمد نقیب، رئیس دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، از انتشار فراخوان هفتمین دوره کتاب سال قرآنی خبر داد و گفت: این رویداد با هدف حمایت از آثار پژوهشی حوزه قرآن برگزار می‌شود و لازم است امتیاز برگزیده‌شدن در آن به آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اضافه شود.

وی با معرفی ظرفیت‌های دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم افزود: این دانشگاه در ۱۶ استان کشور دارای ۱۸ دانشکده فعال است و حدود پنج هزار دانشجو در رشته‌های مرتبط با تفسیر و علوم قرآنی تحصیل می‌کنند. دانشگاه حدود ۸۰ عضو هیئت علمی دارد و هفت نشریه علمی در آن فعالیت می‌کنند که سه نشریه موفق به کسب رتبه «الف» شده‌اند.

رئیس دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم ادامه داد: پژوهشکده دانشگاه در حوزه نسخه‌های خطی و وقف فعالیت می‌کند و نزدیک به ۱۳ هزار عنوان نسخه خطی تفسیری گردآوری شده است. احیا، تصحیح و انتشار بخشی از این آثار انجام شده و بخشی دیگر نیز در دست اقدام قرار دارد. ترجمه مبسوط قرآن کریم که با تلاش استاد صفوی انجام شده است، از دیگر فعالیت‌های علمی این مجموعه به شمار می‌رود.

نقیب با اشاره به برگزاری شش دوره کتاب سال قرآنی بیان کرد: در هفتمین دوره نیز از پژوهشگران و نویسندگان دعوت شده است آثار منتشرشده خود را برای ارزیابی ارسال کنند. بخش پایان‌نامه‌های دکتری از دو سال قبل به این رویداد اضافه شده و در دوره گذشته، آثار مرتبط با مقاومت در بخش ویژه قرار داشت.

وی افزود: امسال آثار تفسیری آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای در بخش ویژه کتاب سال قرآنی بررسی می‌شود. در دوره گذشته، جایزه نفر نخست ۵۰ میلیون تومان بود و برای دوره جدید نیز جوایزی در نظر گرفته شده است.

رئیس دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم تأکید کرد: در حالی که کتاب سال جمهوری اسلامی ایران و کتاب سال حوزه در آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی امتیاز دارند، کتاب سال قرآنی از این امتیاز برخوردار نیست. دانشگاه این موضوع را در آیین‌نامه داخلی خود لحاظ کرده و انتظار می‌رود وزارت علوم نیز برای به‌رسمیت‌شناختن این دستاورد علمی در فرایند ارتقای استادان اقدام کند.

تربیت متخصصان میان‌رشته‌ای برای توسعه فناوری‌های قرآنی ضروری است

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور، با تأکید بر ضرورت پیوند علوم اسلامی و فناوری‌های نوین گفت: توسعه ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی در پژوهش‌های قرآنی به تربیت نیروهایی نیاز دارد که هم با فناوری و هم با علوم اسلامی آشنا باشند.

وی با اشاره به گسترش علوم انسانی دیجیتال افزود: دانشگاه‌های مهم اروپا و آمریکا گروه‌های تخصصی در این حوزه ایجاد کرده‌اند و برخی از این مراکز درباره منابع اسلامی، قرآنی و شیعی پژوهش می‌کنند. در مقابل، فعالیت‌های ایران در این زمینه با ظرفیت‌های علمی موجود فاصله دارد و لازم است برای حضور مؤثرتر در این عرصه برنامه‌ریزی شود.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور ادامه داد: علوم انسانی دیجیتال صرفاً به همکاری یک متخصص علوم اسلامی با یک مهندس محدود نمی‌شود، بلکه به تربیت نیروهایی نیاز دارد که دانش عمیقی در هر دو حوزه داشته باشند. در همین راستا، رشته «دین و فضای مجازی» در سطح سه حوزه علمیه با گرایش‌های هوش مصنوعی، بازی‌های دیجیتال و حکمرانی فضای مجازی راه‌اندازی شده است. همچنین رشته مطالعات قرآن و حدیث و هوش مصنوعی در جامعه‌المصطفی به تصویب رسیده و مراحل مربوط به تصویب موضوعات آن در حال انجام است.

بهرامی با اشاره به تحول ابزارهای دیجیتال گفت: در مرحله نخست، دیجیتال‌سازی منابع و فراهم‌کردن امکان جست‌وجوی متون در دستور کار قرار داشت. در مرحله بعد، خدمات معنایی توسعه یافت تا پژوهشگران بتوانند علاوه بر متن آیات، به تفاسیر، ترجمه‌ها، روایات، تجزیه و ترکیب و دیگر اطلاعات مرتبط دسترسی پیدا کنند.

وی از آماده‌شدن نرم‌افزار مجموعه آثار آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با حدود ۲۸۰ جلد اثر خبر داد و افزود: در حوزه هوش مصنوعی نیز سامانه «گفت‌وگو با کتاب» امکان پرسش از مجموعه‌ای شامل ۱۵۰ هزار جلد کتاب علوم اسلامی را فراهم می‌کند. سامانه گفت‌وگو با مقالات و سامانه گفت‌وگو با اندیشه‌ها و آثار آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای نیز از دیگر ابزارهای این مجموعه هستند که علاقمندان می‌توانند به آدرس goftogoo.khamenei.ir مراجعه کنند.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور تأکید کرد: استفاده از این ابزارها به معنای واگذاری فرایند پژوهش به هوش مصنوعی نیست و پژوهشگر همچنان باید مسئله را تعریف کند، منابع را بررسی کند و نتایج را مورد ارزیابی علمی قرار دهد.

وی با اشاره به محدودیت دسترسی به بخشی از منابع دیجیتال بیان کرد: مطالعه حدود ۱۲۰ هزار جلد از منابع کتابخانه دیجیتال نور رایگان است و دسترسی به حدود ۳۰ هزار جلد دیگر تابع توافق‌های صورت‌گرفته با مؤلفان و شرایط استفاده از آثار است. رعایت حقوق مالکیت فکری و توجه به نیازهای کاربران باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

بهرامی در پایان بر ضرورت آموزش کاربران تأکید کرد و گفت: مرکز آمادگی دارد برای معرفی نرم‌افزارها و قابلیت‌های جدید، در مؤسسات قرآنی و مراکز پژوهشی کارگاه برگزار کند. همچنین فیلم‌های آموزشی محصولات در نورسافت و کانال مرکز در آپارات منتشر می‌شود تا کاربران بتوانند از امکانات موجود بهتر استفاده کنند.

تولیدات علمی حوزه باید در عرصه بین‌المللی دیده شود

حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، با تأکید بر ضرورت تقویت مرجعیت علمی حوزه گفت: بخش مهمی از چالش امروز حوزه‌های علمیه، نه فقدان تولیدات علمی، بلکه عرضه‌نشدن منسجم این تولیدات و حضور کم‌رنگ آن‌ها در پایگاه‌های استنادی بین‌المللی است.

وی افزود: استادان و پژوهشگران حوزوی در حوزه‌های مختلف علمی آثار ارزشمندی تولید کرده‌اند، اما بخش قابل توجهی از این ظرفیت‌ها به‌صورت پراکنده باقی مانده و نتوانسته است تصویری جامع از توان علمی حوزه در جامعه دانشگاهی کشور و عرصه بین‌المللی ارائه کند.

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه ادامه داد: در گفت‌وگویی با یکی از مسئولان علمی کشور، آماری درباره جایگاه ایران در تولید مقالات حوزه معارف الهیاتی مطرح شد که بر اساس آن، ایران در شمار ۱۰ کشور نخست جهان قرار نداشت. این وضعیت لزوماً به معنای تولیدنشدن علم نیست، بلکه بخشی از مسئله به نمایه‌نشدن آثار و دیده‌نشدن آن‌ها در نظام‌های ارزیابی بین‌المللی بازمی‌گردد.

عباسی با اشاره به فعالیت حدود ۲۰۰ مجله دارای رتبه علمی در نهادهای حوزوی اظهار کرد: با وجود ظرفیت گسترده انتشار مقاله در این نشریات، به گفته وی، تنها دو مجله حوزوی در پایگاه‌های بین‌المللی مورد اشاره نمایه شده‌اند. افزایش نمایه‌سازی و رؤیت‌پذیری تولیدات علوم دینی، اسلامی و انسانی باید در اولویت قرار گیرد.

وی با اشاره به ظرفیت فقه اسلامی برای پاسخ‌گویی به نیازهای جهانی افزود: در حوزه‌هایی مانند حلال، با وجود پیشینه گسترده فقهی، هنوز مرجعیت تخصصی و متمرکزی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مرتبط شکل نگرفته است. در حالی که برخی کشورهای اسلامی، از جمله مالزی، مجموعه‌هایی برای رسیدگی به این موضوعات ایجاد کرده‌اند، حوزه علمیه قم نیز از ظرفیت علمی لازم برای سامان‌دهی چنین فعالیت‌هایی برخوردار است.

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه با تأکید بر نقش انجمن‌های علمی گفت: انجمن‌ها می‌توانند میان معاونت پژوهش، استادان، پژوهشگران و نهادهای علمی حوزه ارتباط برقرار کنند. در همین راستا، مجموعه‌ای شامل ۳۰ تا ۴۰ راهکار برای تقویت و حمایت از انجمن‌های علمی تدوین شده است تا پس از بررسی، زمینه اجرای برنامه‌های مؤثرتر فراهم شود.

قرآن در برنامه آموزشی حوزه‌های علمیه جایگاه بیشتری یابد

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسن زمانی، مشاور مدیر و دستیار ویژه در امور مذاهب اسلامی، بر ضرورت تقویت تعامل انجمن قرآن‌پژوهی با دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه و دستگاه‌های آموزشی تأکید کرد و گفت: قرآن کریم هنوز در حوزه‌های علمیه جایگاه شایسته خود را پیدا نکرده است و باید برای خروج این کتاب آسمانی از مهجوریت، برنامه‌ریزی جدی‌تری انجام شود.

وی با اشاره به ظرفیت دانشگاه‌ها و دستگاه‌های آموزشی افزود: پیشنهاد می‌کنم نشستی با حضور نمایندگان وزارت علوم برگزار شود تا فعالیت‌های قرآنی این وزارتخانه بررسی و دیدگاه استادان و صاحب‌نظران برای رفع کاستی‌ها دریافت شود. تعامل با وزارت آموزش و پرورش نیز می‌تواند زمینه استفاده از ظرفیت تخصصی استادان قرآن برای ارتقای فعالیت‌های قرآنی مدارس را فراهم کند.

این استاد حوزه با انتقاد از جایگاه قرآن در برنامه‌های درسی حوزه‌های علمیه بیان کرد: فقه و اصول در آموزش حوزوی جایگاه محوری دارند، اما آموزش قرآن و تفسیر آن به اندازه‌ای که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته است. باید بررسی شود چرا فرصت متناسبی برای مطالعه و تفسیر قرآن در برنامه آموزشی طلاب اختصاص نیافته است.

وی با اشاره به آیه ۳۰ سوره مبارکه فرقان «وَقَالَ الرَّسُولُ یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا» گفت: پیشنهاد مشخص بنده این است که دست‌کم یک دوره مختصر تفسیر کامل قرآن در برنامه درسی حوزه‌های علمیه قرار گیرد تا طلاب در کنار سایر دروس، به‌صورت منظم با معارف و تفسیر آیات آشنا شوند.

مشاور مدیر و دستیار ویژه در امور مذاهب اسلامی همچنین خواستار تقویت همکاری انجمن با مراکز تخصصی قرآن، مرکز اسراء و دیگر مجموعه‌های حوزوی شد و افزود: برگزاری همایش‌های تخصصی درباره مفسران و نویسندگان آثار قرآنی نیز می‌تواند زمینه معرفی اندیشه‌ها و تبادل تجربه میان پژوهشگران را فراهم کند.

فرهنگ قرآنی باید در رفتار دانشگاهیان نمود پیدا کند

حجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیم ابراهیمی، عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علامه طباطبایی و نماینده وزارت علوم و تحقیقات با تشریح مأموریت‌های مرکز توسعه آموزش و پژوهش علوم قرآن و علوم انسانی گفت: تقویت مرجعیت علمی قرآن، پیوند پژوهش‌های قرآنی با مسائل واقعی جامعه و نهادینه‌سازی فرهنگ قرآن در دانشگاه‌ها باید در کانون برنامه‌های آموزشی و پژوهشی قرار گیرد.

وی با اشاره به ساختار فعالیت‌های قرآنی کشور افزود: برنامه‌های مرتبط با آموزش عالی و پژوهش‌های قرآنی از طریق کمیسیون آموزش و پژوهش پیگیری می‌شود و فعالیت‌های دانشگاهی در این حوزه باید مسیر بررسی و تصویب در نهادهای مربوط را طی کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: بازنگری سرفصل‌های علوم قرآن و حدیث در مقاطع مختلف از جمله اقدامات انجام‌شده است. سرفصل کارشناسی بازنگری و ابلاغ شده و سرفصل دکتری نیز تا پایان سال ۱۴۰۳ ابلاغ شده است. بازنگری دوره کارشناسی ارشد نیز انجام شده و قرار است پس از ابلاغ، اجرایی شود.

ابراهیمی با اشاره به زمینه‌های تخصصی این رشته بیان کرد: مطالعات قرآنی، مطالعات حدیثی، مطالعات تطبیقی، مطالعات قرآن و دین و مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند مسیر پژوهشی دانشجویان را متناسب با علاقه و توانمندی آنان مشخص کنند.

وی درباره ضرورت تقویت پژوهش‌های دانشگاهی گفت: فعالیت‌های پژوهشی نباید به هفته پژوهش محدود شود. پیشنهاد اختصاص یک سال به پژوهش را با وزیر علوم مطرح کردم تا استادان در طول سال برای برگزاری کرسی‌های علمی و ترویجی انگیزه داشته باشند. این پیشنهاد مورد موافقت قرار گرفته و قرار است به دانشگاه‌ها ابلاغ شود

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: برگزاری کرسی‌های میان‌رشته‌ای قرآن و روان‌شناسی، قرآن و اقتصاد و قرآن و حقوق می‌تواند پیوند مطالعات قرآنی با مسائل تخصصی دانشگاه‌ها را تقویت کند. در این فعالیت‌ها نیز باید امتیاز علمی متناسب برای استادان در نظر گرفته شود.

ابراهیمی همچنین بر توسعه همکاری‌های علمی میان دانشگاه‌های ایران و عراق تأکید کرد و گفت: با توجه به اشتغال برخی دانشجویان عراقی، می‌توان از ظرفیت تدریس حضوری، پروازی و مجازی استادان ایرانی و عراقی استفاده کرد. همکاری مشترک در راهنمایی و مشاوره پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری نیز از دیگر زمینه‌های قابل پیگیری است.

وی با طرح ضرورت قرآنی‌شدن فضای دانشگاه‌ها اظهار کرد: باید بررسی کنیم که چگونه می‌توان آشنایی با قرآن را از سطح اطلاعات عمومی فراتر برد و آن را در نگرش، باور و رفتار استادان، دانشجویان، مدیران و کارکنان دانشگاه نهادینه کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: لازم است راهکارهای عملی برای تقویت فرهنگ قرآنی در محیط دانشگاه تدوین شود و دیدگاه استادان و پژوهشگران در این زمینه جمع‌آوری و در قالب محتوای کاربردی در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

واحد رسانه انجمن قرآن‌پژوهی راه‌اندازی می‌شود

مصطفی مدرسی‌پور، معاون رسانه جمعیت گفتمان انقلاب اسلامی، از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی واحد رسانه انجمن قرآن‌پژوهی حوزه‌های علمیه خبر داد و گفت: هدف این واحد، معرفی استادان، دوره‌های آموزشی و فعالیت‌های قرآنی و استفاده سازمان‌یافته از ظرفیت فضای مجازی برای ترویج معارف قرآن است.

وی افزود: استادان متخصص در حوزه تفسیر، علوم قرآن و پاسخ‌گویی به شبهات می‌توانند در تولید محتوای رسانه‌ای مشارکت کنند. تولید برنامه‌های کوتاه چنددقیقه‌ای درباره آیات قرآن و پرسش‌های مخاطبان، یکی از قالب‌های قابل استفاده در این زمینه است.

معاون رسانه جمعیت گفتمان انقلاب اسلامی با اشاره به تنوع مخاطبان ادامه داد: برخی مخاطبان به پاسخ پرسش‌های ابتدایی نیاز دارند و گروهی دیگر مباحث تخصصی یا موضوعاتی مانند هوش مصنوعی را دنبال می‌کنند. شناسایی این گروه‌ها و دسته‌بندی نیازهای آنان می‌تواند به تولید محتوای هدفمندتر کمک کند.

مدرسی‌پور با تأکید بر ضرورت حمایت از استادان فعال در فضای مجازی بیان کرد: باید اساتید، مؤسسات قرآنی و مجموعه‌های فرهنگی مرتبط شناسایی شوند و زمینه ارتباط و همکاری آنان فراهم شود. برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آشنایی با پیام‌رسان‌ها، معرفی دوره‌های آموزشی به علاقه‌مندان و صدور گواهی برای شرکت‌کنندگان نیز می‌تواند به توسعه این فعالیت‌ها کمک کند.

وی افزود: نباید فعالیت قرآنی را به یک پیام‌رسان خاص محدود کرد. اصل، ارائه محتوای مناسب و برقراری ارتباط مؤثر با مخاطب است و باید از ظرفیت بسترهای مختلف، به‌ویژه پیام‌رسان‌های داخلی، برای توسعه فعالیت‌های قرآنی بهره گرفت.

مدرسی‌پور در پایان گفت: راه‌اندازی واحد حمایت مجازی از استادان و کارشناسان قرآنی می‌تواند به شناسایی ظرفیت‌های موجود، معرفی فعالان این حوزه و گسترش دسترسی مخاطبان به محتوای معتبر قرآنی کمک کند.