13 آبان در حافظه تاریخی ایران، تنها یک روز تقویمی نیست؛ روایتی است از حضور مردم در میدان، از دانش‌آموز و دانشجو تا آحاد جامعه، که هر بار با زبانی تازه، بر استقلال، عدالت‌خواهی و حق تعیین سرنوشت تأکید کرده‌اند. در همین راستادر گفت‌وگویی با داود صائمی، عضو هیئت علمی، مدرس دانشگاه و معاون فرهنگی ـ دانشجویی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، به ابعاد اجتماعی واقعه ۱۳ آبان می‌پردازد؛ از نقش‌آفرینی مردم و تقویت هویت ملی تا رسالت استادان و نظام آموزشی در انتقال صحیح این پیام تاریخی به نسل امروز.

ایکنا ـ واقعه ۱۳ آبان در تاریخ معاصر ایران، فراتر از یک رویداد سیاسی، چه جایگاه و معنای اجتماعی برای حفظ ثبات و هویت ملی دارد؟

رویداد ۱۳ آبان در تاریخ معاصر صرفاً سیاسی نیست و از منظر اجتماعی نیز قابل ارزیابی است. این واقعه چند نکته اجتماعی مهم دارد. اولین نکته‌ای که به لحاظ اجتماعی اتفاق افتاد، نقش‌پذیری و نقش‌آفرینی آحاد مردم از جمله دانش‌آموزان و دانشجویان است که نقش بسیار مؤثری در این زمینه داشتند. نکته دوم حفظ استقلال کشور بود که این واقعه را رقم زد؛ یعنی نشان داد مردم نسبت به یک ماجرا احساس وظیفه دارند و حق خود می‌دانند که سرنوشتشان را رقم بزنند. از همه اینها مهم‌تر اینکه مردم یک جامعه احساس مسئولیت کنند و نسبت به وضعیت جامعه حساس باشند؛ یک آورده دیگر این ماجراست. در کل و برای جمع‌بندی، در حوزه اجتماعی محصولی که این واقعه تاریخی داشت، تقویت هویت ملی و تقویت حس مسئولیت‌پذیری آحاد مردم است که بسیار در این واقعه تاریخی نمود داشت.

ایکنا ـ از دیدگاه شما، پیوند میان رویدادهای تاریخی این روز با مفاهیم عدالت‌خواهی و حقوق شهروندی چگونه تبیین می‌شود؟

یکی از وجوه مشترک وقایعی مانند ۱۳ آبان، حس اعتراض به وضع موجود است که از نگاه اجتماعی امر بسیار مهمی تلقی می‌شود و یکی از حقوق اساسی جامعه است که بخواهند از وضع موجود به وضع مطلوب اعتراض و مطالبه‌گری کنند. البته عدالت‌خواهی در این حوزه این است که ما فرصت برابر را برای همه فراهم کنیم و همه بتوانند به کرامت انسانی برسند و از مشارکت در کنش‌های اجتماعی بهره ببرند و مسائلی در این خصوص. استقلال و حقوق ملی هم به همین شکل است؛ انسان هر موقع وضع موجود را وضعی ببیند که استقلالش در خطر است و حقوقش تضییع می‌شود، باید به سمت عدالت‌خواهی و مطالبه حق و به قول ما اعتراض بیاید. اینها در ۱۳ آبان مشهود شد و واقعاً پیوند عمیقی بین این ماجرای ۱۳ آبان و مفاهیم عدالت‌خواهی و حقوق شهروندی می‌توان ترسیم کرد. استقلال و عدالت اجتماعی و حتی حقوق شهروندی، اینها یک سری گزاره‌های جدا از هم نیستند که بخواهیم جدا از هم ببینیم؛ همه به هم تنیده و به هم پیوسته هستند و در یک سیستم اجتماعی و نظام اجتماعی مطلوب، همه این موارد مورد مطالبه و درخواست است.

ایکنا ـ بزرگ‌ترین درسی که جامعه امروز می‌تواند از رویدادهای ۱۳ آبان در مسیر آینده‌سازی سیاسی و اجتماعی خود استخراج کند، چیست؟

این طور می‌توانیم بیان کنیم که حفظ استقلال و مشارکت و حضور آگاهانه و مسئولیت‌پذیری آگاهانه مردم، از آن مسائلی است که ما در همه برهه‌های تاریخی به آن نیاز داریم. اگر بخواهیم ۱۳ آبان را با این منظر نگاه کنیم، باید بگوییم میدانی است که به ما درس می‌دهد و کمک می‌کند برای آینده، حس استقلال‌خواهی را در ملت خودمان بارور کنیم و همیشه زنده نگه داریم و به تبع آن استقلال‌خواهی، بحث عدالت اجتماعی و تقویت احساس مسئولیت و حساسیت‌های مردم نسبت به وضع موجود را در دستور کار خودمان قرار دهیم. اینها عناصری هستند که یک جامعه را همیشه می‌توانند با نشاط و فعال در میدان‌های متعدد همراهی کنند.

ایکنا ـ در عصر تحولات اطلاعاتی، نقش دانشگاه و اساتید در بازخوانی صحیح وقایع تاریخی مانند ۱۳ آبان برای نسل جدید چیست؟

اساتید یک بار می‌آیند یک تاریخ را بازخوانی می‌کنند.و یک بار می‌آیند تحلیل می‌کنند. ما باید هم در ارائه تاریخی این ماجرا و هم در تحلیل آن دقت کنیم و یک نکته دیگر اینکه ما همزمان با ارائه تاریخ و تحلیل‌هایمان، اول باید توجه کنیم یک سویه نباشد؛ یعنی مشارکت بدهیم، به سؤالات جوانان پاسخ دهیم و از همه مهم‌تر به پرسشگری‌های این دانشجویان و دانش‌آموزان احترام بگذاریم و روایت‌های آن‌ها را هم بشنویم. بعد بیاییم به دور از تعصبات و یک جانبه‌گرایی، این نکات را به دانشجویان پاسخ دهیم. اگر بتوانیم دانشجویان را به آن اقناع لازم برسانیم، می‌توانیم آن‌ها را در مسیر درست انقلاب اسلامی قرار دهیم. در غیر این صورت، اگر بخواهیم فقط یک طرفه مسائل را بازگو کنیم، نمی‌توانیم تأثیر بسزایی در ایده‌ها و افکار دانشجویان ایجاد کنیم.

ایکنا ـ چگونه می‌توان روایات تاریخی و وقایع ملی را در قالب‌های آموزشی مدرن به‌گونه‌ای تدریس کرد که هم با روحیه کنجکاوی دانشجویان سازگار باشد و هم ارزش‌های ملی را حفظ کند؟

یکی از ضرورت‌های نظام آموزشی امروز این است که باید از روش‌های سنتی فاصله بگیریم و فضای تعاملی و گفت‌و‌گومحور در کلاس‌ها راه‌اندازی کنیم. همچنین از ابزارهای آموزشی مثل کلیپ، مستندات موجود و آرشیوهایی که وجود دارد استفاده کنیم تا بتوانیم آن واقعه تاریخی را به نحو مطلوب به نسل فعلی انتقال دهیم و سعی کنیم با پرسش‌های متعدد نسل جدید، درست و منطقی برخورد کنیم و حتماً پاسخ منطقی به آن‌ها داده شود. پاسخ‌های تعصب‌گونه را نسل جدید قبول نمی‌کند و قطعاً اثر معکوس خواهد داشت.

ایکنا ـ چالش‌های اصلی در پژوهش‌های علمی پیرامون وقایع سیاسی ـ تاریخی ایران در دوران معاصر چیست و چگونه می‌توان از سوگیری‌های احتمالی پرهیز کرد؟

پژوهش در مورد تاریخ، آن هم تاریخ معاصر ایران، چالش‌هایی دارد. از جمله این چالش‌ها می‌توانیم به این نکته اشاره کنیم که بین روایت‌های تاریخی و تفسیر پژوهشگر و آن کسی که این تاریخ را نگاشته باید فرق قائل شویم. متأسفانه می‌بینیم که سوگیری‌ها در نگاه تاریخ تأثیرگذار بوده است. اگر بخواهیم از این چالش‌ها سربلند بیرون بیاییم و اصل نقل تاریخی را لحاظ کنیم و بتوانیم تأثیرگذاری بیشتری روی مخاطب بگذاریم، باید آنچه را که واقعاً اتفاق افتاده برای دانشجو ترسیم کنیم. مقدمه‌‎اش این است که از منابع معتبر و متنوعی استفاده کنیم که یک روایت خاص را به دانشجو القا نکنیم، بلکه واقعیت تاریخی را به دانشجو القا کند. این به نظرم یکی از نکاتی است که در این پژوهش‌های تاریخی می‌تواند در نسل فعلی مؤثر باشد.

ایکنا ـ رویدادهای تاریخی مثل ۱۳ آبان، چگونه می‌توانند به‌عنوان نقطه عطفی برای تقویت همبستگی ملی و انسجام میان گروه‌های مختلف اجتماعی عمل کنند؟

رویدادهای تاریخی مشترک به‌عنوان بخشی از حافظه جامعه هستند. مهم‌ترین عامل انسجام اجتماعی ما این است که در کنش‌ها و رویدادهای عمومی جامعه ورود داشته باشیم و آن مطالبات واقعی جامعه را از داخل بیرون بکشیم. امروز هم می‌توانیم این را داشته باشیم که دقیقاً آن جاهایی که مردم وارد صحنه می‌شوند و یک مطالبه واقعی دارند، اثربخشی و کنشگری مردم واقعاً چشمگیر و رو به افزایش است و بهتر می‌توانند از پس وقایع تاریخی و اتفاقاتی که در حال رقم خوردن است بربیایند. رویدادهای تاریخی مشترک می‌توانند به‌عنوان نقطه عطفی برای همبستگی ملی باشند. مثلاً همین موضوع تجمعات شبانه یک نمونه از رویدادهای تاریخی است که چون مردم یک مطالبه واحدی دارند، به همبستگی ملی منجر شده و مشاهده می‌کنیم این فرایند تجمعات شبانه اصلاً جایگاه ویژه‌ای بین مردم کشور پیدا کرده و موجب انسجام ملی شده است.

ایکنا ـ با توجه به تغییر الگوهای رسانه‌ای، جامعه دانشگاهی چگونه می‌تواند در انتقال صحیح پیام‌های تاریخی به نسل جدید نقش پیشرو را ایفا کند؟

اصالت تاریخی آن پیام، نحوه ارتباط با نسل فعلی و ایده‌ای که بتوانیم این نسل را به مشارکت فعال وادار کنیم. اگر بتوانیم مطالبمان را به نحوی مطرح کنیم که به مشارکت فعال در بحث منتج شود، به راحتی و خیلی مطلوب می‌توانیم آن پیام صحیح انقلاب اسلامی و مسائل تاریخی را به این نسل انتقال دهیم و آن‌ها را در مسیر صحیح قرار دهیم و کاری انجام دهیم که با این نحوه انتقال مفهوم درست، آن‌ها در اتفاقات بعدی جامعه مسیر درست را انتخاب کنند. مقدمه همه این حرف‌ها این است که نقل تاریخ، نقل درست تاریخی باشد، نه نقل دارای سوگیری تاریخی. این دو خیلی با هم متفاوت و اثربخش هستند.