در ایام بزرگداشت یاد و خاطره استاد شهید مرتضی مطهری، اندیشمند بزرگ اسلامی که همواره بر پیوند ناگسستنی عقلانیت و معنویت تأکید داشت، بازخوانی دیدگاه‌های نوین در حوزه تعلیم و تربیت دینی اهمیت دوچندان می‌یابد. یکی از مسائل مطرح شده در نظام آموزشی امروز پرورش نسلی خردورز، مستقل و متعهد است، نسلی که بتواند با تکیه بر ایمان راسخ و تفکر انتقادی در برابر طوفان‌های فکری و رسانه‌ای مقاومت کند.

بررسی دقیق جایگاه تزکیه پیش از تعلیم، نقش بنیادین خردورزی در استحکام اعتقادات، و ضرورت الگوبرداری از سبک تربیتی اهل بیت(ع) برای شکل‌دهی به هویت مستقل دانش‌پذیران موضوعاتی هستند که هر کدام نیازمند واکاوی عمیق‌تری دارند. همچنین، تبیین نقش کلیدی معلم و استاد قرآن در «جهاد تبیین» و نهادینه‌سازی اصل مقاومت در جامعه، از دیگر محورهای حیاتی در این مسیر است.

از همین‌رو، خبرنگار ایکنا از قم به‌مناسبت سالروز شهادت استاد مطهری با مهدی عبداللهی‌پور، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم درباره جایگاه خردورزی و نقش معلم در گسترش آن گفت‌وگو کرده است که متن آن را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا- با استناد به آیه دوم سوره جمعه، چرا تربیت اخلاقی (تزکیه) پیش‌شرط علمی مقاومت و آینده‌سازی است؟ آیا بدون تزکیه، تخصص فنی منجر به فساد یا ناکارآمدی می‌شود؟

در بررسی تطبیقی جایگاه تعلیم و تربیت براساس متون دینی، در گام نخست می‌توان به آیه دوم از سوره مبارکه «جمعه» استناد کرد، که می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ؛ اوست که در میان مردم امی، پیامبرى از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را از آلودگى‌هاى فکرى و روحى پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد، و آنان به یقین پیش از این در گمراهى آشکارى بودند.» این آیه به وضوح اولویت تزکیه بر تعلیم را نشان داده و معلم یا مربی را ملزم می‌کند، پیش از انتقال دانش به متربیان خویش، شرایط و زمینه‌های لازم برای فراگیری علم را در آنان ایجاد کند.

درست مانند کشاورزی که پیش از کاشت بذر، می‌بایست زمین را برای سپردن دانه به آن مهیا کند. گاهی خاک، با فرایندهایی همچون شخم زدن و زیر و رو کردن، آماده می‌شود‌‌، اما گاهی نیز نیاز به ترمیم و یا حتی تعویض آن وجود دارد. حکایت نظام آموزشی و تربیتی دقیقاً به همین منوال است، بنابراین به اعتقاد بنده، ابتدا می‌بایست استاد زمینه پذیرش دانش را در مخاطب ایجاد کند تا آموزش هدر نرود. بدیهی است بدون توجه به زیرساخت‌های لازم، فرایند انتقال اطلاعات، تأثیرگذاری معتنابهی نخواهد داشت.

آنچه در سطح جامعه انسانی مشاهده می‌شود پرده از این حقیقت برمی‌دارد که آن دسته از متخصصانی که وجودشان پیش از تخصص به زینت تزکیه آراسته نشده، بعضاً نه تنها جامعه انسانی را مددی نرسانده بلکه برعکس، نظام بشریت را قربانی منافع شخصی خویش از جمله کسب ثروت، دستیابی به شهرت و یا نتایج حاصل از خودخواهی‌ها و مطامع خویش کرده‌اند. از این‌رو، در آموزه‌های اسلامی همواره از علومی که فاقد منفعت(معنوی) هستند، پرهیز داده شده است. چه اینکه این دسته از علوم، نه تنها منشأ خدمت به بشریت درنظر گرفته نشده‌اند، بلکه بعضاً به‌عنوان ابزاری در خدمت استعمار و استثمار نظام انسانی تلقی شده‌اند.

کوتاه سخن اینکه، به استناد آموزه‌های اسلامی جریان دانش می‌بایست به سمت خدمت به انسانیت و جوامع بشری هدف‌گذاری شود، در غیر این صورت، وبال انسان شده و پاسخگویی اخروی را در پی خواهد داشت.

ایکنا- براساس آیات مربوط به استقامت، تفاوت میان صبر منفعلانه و مقاومت فعالانه چیست و معلم چگونه این تمایز را نهادینه می‌کند؟

خداوند متعال در آیه ۳۰ سوره مبارکه «فصلت» می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ؛ بى‌تردید کسانى که گفتند: پروردگار ما خداست؛ سپس در میدان عمل بر این حقیقت استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنان نازل مى‌شوند و مى‌گویند: مترسید و اندوهگین نباشید و شما را به بهشتى که وعده مى‌دادند، بشارت باد.» این آیه نماد صلابت، آرامش و ایستادگی جامعه اسلامی در برابر امواج سهمگین طوفان‌ها و بحران‌هاست. نص آیه شریفه بر این نکته تأکید دارد که پایه و اساس جریان مقاومت، اعتقاد قلبی به «الله» به‌عنوان پروردگار جهانیان است. چنین رویکردی باعث می‌شود تا جامعه خداباوران در مواجهه با تهدیدها و ناملایمت‌ها دچار اندوه و نگرانی نشده و با توکل بر حضرت الله و باور به تحقق وعده‌های او، مسیر سعادت و کمال را طی کند.

اما تفصیل استنتاجات آیه یادشده، به شرح زیر است:

۱- اینکه زیربنای استقامت، عبارت است از توحید خالص و نفی هرگونه شرک نسبت به ذات حضرت احدیت. به دیگر سخن، این آیه حاوی دو پیام مهم معرفتی است؛‌ نخست، تشرف به مقام توحید و یگانه‌پرستی: عبارت «قالوا ربنا الله» بیانگر اقرار به ربوبیت حضرت «الله» بوده و به این قرار، هرگونه غیر الله‌پرستی مخل این نظام اعتقادی شمار شده و مطرود خواهد بود. 

۲- استقامت ورزیدن توحیدمحور: واژه «استقامت» از ریشه «قوم» گرفته شده و به معنای داشتن قوام، دوام و عدم لغزش است؛ یعنی راهی که چپ و راست نداشته و فاقد هرگونه لغزندگی و انحراف است؛ ناگفته پیداست، غایت چنین راهی، رسیدن امن به سرمنزل مقصود خواهد بود.

۳- رهبر شهید انقلاب(رضوان الله علیه)، به‌عنوان عنصر تربیت‌یافته مکتب وحی، الگوی عینی خداباوری در عرصه رهبری جامعه اسلامی به‌شمار می‌آیند؛ چه اینکه ایشان با الهام از مفاد آیه یادشده و سایر آیات هم‌مضمون، همواره بر استقامت و عدم لرزش و کرنش در مقابل مستکبران، تأکید می‌ورزیدند.

این میزان از خداباوری، اعتقاد به قدرت لایزال الهی را، نه تنها در کلام بلکه در سیره عملی زندگانی ایشان نیز نهادینه کرده بود، تا آنجا که صلابتی نفوذناپذیر را در وجودشان پدید آورد که در پی آن توانستند در سخت‌ترین شرایط اقتدار و عزت را برای جامعه اسلامی به ارمغان بیاورند.

کوتاه سخن اینکه استقامت واقعی زمانی محقق می‌شود که پشتوانه آن توحید و خداباوری باشد. حال استقامت مبتنی بر توحید و یگانه‌پرستی، سه پاداش دلچسب برطرف شدن ترس، رفع اندوه و بشارت به بهشتی شدن خداباوران اهل مقاومت را به همراه دارد.

ایکنا- چگونه آموزش منطق قرآنی به دانشجو کمک می‌کند تا در مواجهه با چالش‌های پیچیده آینده، تصمیمات درست و پایدار بگیرد؟

درباره جایگاه و اهمیت خردورزی در منظومه آموزه‌های دینی، همین بس، که شمار قابل توجهی از آیات قرآن کریم به این امر اختصاص داده شده تا آنجا که علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان تصریح می‌کنند که بیش از ۳۰۰ آیه از مجموع ۶۲۳۶ آیه قرآن، انسان را به تفکر، تعقل و تدبر دعوت کرده‌اند؛ به این قرار و با ملاحظه نسبت یادشده، می‌توان دریافت آیات فراوانی از قرآن کریم به تفکر، تدبر و تعقل پرداخته که این میزان توجه خداوند بر اندیشه‌ورزی، در جای خود، اتمام حجت با مردمان شمار شده تا از پذیرش بدون استدلال اصول دین و هرگونه تقلید کورکورانه در این مهم پرهیز کنند.

افزون بر آیات قرآن، در گنجینه سخنان معصومان(ع) نیز فقراتی به چشم می‌خورد، که بر این امر، تصریح و تأکید شده است؛ از جمله امام صادق(ع) می‌فرمایند: «تَفَکُّرُ ساعَةٍ خَیرٌ مِنْ عِبادَةِ سَبْعِینَ سَنَةً؛ ساعتی اندیشیدن بهتر از ۷۰ سال عبادت است.»

از مجموع مطالب پیش‌گفته می‌توان دریافت، پذیرش منهای اندیشه نسبت به اصول و مبانی دین، آن اندازه سست و بی‌بنیان است که همواره زندگی انسان، به‌خصوص در مواجهه وی با چالش‌ها و جریانات فکری نوپدید و نوظهور می‌تواند روی دیگر سکه را برایش رقم بزند. به دیگر سخن اعتقاداتی که در نتیجه مبنای فکری و استدلالی در وجود آدمی شکل نگرفته‌اند، به‌راحتی هم می‌توانند از وجود او محو شوند. 

اهمیت عنصر خردورزی در نهادینه‌سازی اعتقادات تا آنجاست که مرحوم کلینی، سازماندهی فصول کتاب شریف «الکافی» را، با مبحث کتاب «العقل و الجهل» آغاز کرده و به صراحت تأکید فرموده‌اند: با توجه به اینکه محور فهم همه مباحث دین، بهره‌گیری از عقل است، بنابراین مباحث کتاب الکافی را با این فصل آغاز کردم.

علامه جوادی آملی نیز در اثری ارزشمند با عنوان «منزلت عقل در هندسه معرفت دینی» به‌صورت مستقل به جایگاه عقل در فهم آموزه‌های دینی پرداخته و در امر تفسیر قرآن، به‌ویژه در جریان نگارش تفسیر وزین «تسنیم»، از این اصل، بهره‌ها جسته‌اند.

جامعه‌ای که به تقویت خردورزی و اندیشه‌مداری اهمیت داده و شهروندان خویش را از این حیث به مرز بالندگی برساند، نسبت به جامعه‌ای که تصمیم‌گیر‌ی‌ها بر پایه احساسات و عواطف، جریان پیدا می‌کند، ماناتر و با دوام‌تر بوده و در گستره مقابله با تخاصم‌های بیرونی و همچنین بحران‌های داخلی، به توفیقات به مراتب بیشتری دست خواهد یافت.

ایکنا- نقش معلم در پرورش هویت مستقل در مقابل تقلید صرف چیست و این چگونه ضامن مقاومت فرهنگی نسل جوان است؟ 

یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌ها در انتخاب شیوه آموزش، توجه به کاربست روش‌هایی است که آموزش در غایت خویش، بتواند به شکل‌گیری هویت مستقل در متربی منتهی شود.

از این‌رو، باور بنده به‌عنوان کوچک‌ترین و کمترین عنصر در چرخه انتقال دانش اسلامی این است، که استاد به سبک تربیتی اهل بیت(ع)، به‌ویژه مکتب صادقین(ع)، رفتار کرده و شیوه ماهیگیری را به جای تقدیم بدون زحمت ماهی، به مخاطب آموزش دهد تا شاگرد در غیاب استاد نیز، بتواند مسائل خود و دیگران را حل کند، بهره‌گیری از این شیوه آموزش است که سبب می‌شود امور شریعت حتی در زمان غیبت امام معصوم(ع) هم تعطیل نشود.

بدیهی است تربیت شاگرد بر پایه کاربست این شیوه، او را به سطحی از توانمندی ارتقا خواهد داد که در درجه نخست به مهارت خوداتکایی رسیده و همواره راهکاری برای برون‌رفت از مشکلات شخصی خویش خواهد یافت و به‌دنبال آن می‌تواند به گره‌گشایی از مشکلات مردم و حل مسائل کلان جامعه مبادرت ورزد.

نظام آموزشی‌ که در آن استاد حرف اول و آخر را می‌زند، نظامی پویا و به اصطلاح شاگرد‌پرور شمار نمی‌شود. از این‌رو، احترام به شخصیت، دانش، ظرفیت و توانمندی متربی و به‌خصوص اعتماد به وی می‌تواند جریان پرورش او را به طرز فزاینده‌ای شتاب بخشیده و سرانجام وی را به هویتی مستقل مزین کند. 

بی‌تردید آن دسته از استادانی که به شاگردپروری به معنای حقیقی آن اهتمام می‌ورزند، نسبت به سایران برای عهده‌داری جایگاه معلمی شایسته‌تر هستند.

ایکنا- نقش اساتید قرآنی در تربیت نسل مقاوم و بابصیرت چیست؟

استادان قرآنی به‌عنوان پرچمداران گستره دانش دینی، وظیفه دارند با بهره‌گیری از آموزه‌های این کتاب الهی و رهنمودهای رهبری شهید، به رسالت مهم جهاد تبیین پرداخته و تمام توان خویش را برای پیروزی در جریان جنگ شناختی و رسانه‌ای به‌کار گیرند تا به فضل الهی نسلی بصیر و آگاه تربیت کرده و عنصر مقاومت را به‌عنوان اصلی مسلم در منظومه آموزه‌های تشیع در وجودشان نهادینه کنند.

به این قرار، حوزه فعالیت و روشنگری استاد قرآن به‌ویژه درخصوص موضوع مقاومت، نباید صرفاً به کلاس درس و دانشگاه محدود شود، بلکه می‌بایست تعالیم روشنگرانه او اعضای خانواده، دایره همسایگان، اهالی محله و مسجد و در یک کلام محدوده محیط زندگی وی را دربرگیرد تا تعالیم اسلام به‌ویژه در حوزه اصل مقاومت، سرانجام در وجود یکایک افراد جامعه به‌عنوان یک باور و اعتقاد نهادینه شود. نماد مقاومت در مقابله با جریان ستم، در منظومه تاریخ تشیع و بلکه در منظومه تاریخ اسلام، حضرت سیدالشهدا(ع) است.

گرچه قیام عاشورا به شهادت ایشان و عزیزان و یاران‌شان منتهی شد، اما قیام حضرت و نام بلندشان تا آنجا در تاریخ ماندگار شد، که امروز و پس از گذشت حدود ۱۴ قرن، هنوز از ایشان و یارانشان به نیکی یاد شده و پرچم پرافتخارشان، هر روز افراشته‌تر و خیل ارادتمندان‌شان روز‌به‌روز، بیشتر و بیشتر می‌شود.

از این‌رو، رهبر شهید هم با الهام از واقعه عاشورا، در یکی از آخرین سخنرانی‌های خود از بستر نقل جمله «مثلی لا یبایع مثل یزید» از حضرت سیدالشهدا(ع)، تأکید کردند که با یزید زمانه (یعنی ترامپ) بیعت نمی‌کنند.

به استناد گزارش‌های تاریخی، عنصر مقاومت سال‌ها پیش از ماجرای قیام امام حسین(ع) و در بین مسلمانان صدر اسلام نیز وجود داشته که شاید بتوان نمونه بارز آن را سختی‌های ناشی از حصر مسلمانان در شعب ابیطالب در نخستین روزهای طلوع دین اسلام برشمرد. شایان یادآوری است، مسلمانان در آن برهه تاریخی نیز با مقاومتی مثال‌زدنی و دفاع تمام‌قد از آرمان‌های اسلام و پیامبر اکرم(ص)، سرانجام به پیروزی دست یافته و کفار و مشرکان را وادار کردند که آنان را به رسمیت بشناسند.

ایکنا- به‌عنوان سخن پایانی بفرمایید که اساتید قرآنی در شرایط امروز ایران چه نقش و مسئولیتی بر عهده دارند؟

حال در این بین نقش استادان قرآنی، آن است که با استفاده از آیات قرآن، روایات معصومان(ع) و مرور تاریخ اسلام، دستاوردهای خیره‌کننده مقاومت را برای مردمان تبیین کرده و نسبت به تقویت روحیه ایستادگی آنان در برابر دشمنان، تا پای جان خویش و عزیزانشان به تأسی حضرت سیدالشهدا(ع) تلاش کنند.

درنگ در تاریخ معاصر ایران، حکایت از آن دارد، که اراده پولادین ملت ایران در گستره مقاومت و رویارویی با جریان ستم، پس از گذشت ۴۷ سال از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، به سبب حُسن نیت معمار کبیر و بنیانگذار فقید انقلاب اسلامی یعنی امام خمینی(ره) و نیز تدابیر حکیمانه رهبری شهید انقلاب یعنی آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای(ره) روز به روز مستحکم‌تر شده است.

می‌توان ادعا کرد که همین تعالیم امامین فقید انقلاب، سبب وحدت و یکپارچگی ملت ایران شده و آنان را امروز و در پی تهاجم وحشیانه و غیرقانونی دشمن آمریکایی ـ صهیونی و به خونخواهی از رهبری و هموطنان شهیدشان، به حضور شبانگاهی مداوم در صحنه خیابان تشویق کرده تا سردمداران ظالم جهان در برابر جریان مقاومت این ملت، انگشت تعجب به دهان بگیرند و به ستوه آیند.

آری به راستی یکی از مهمترین رویش‌های جنگ تحمیلی سوم و نیز جلوه‌ای از برکات خون پاک شهدای مقاومت از کودکان بی‌گناه مدرسه میناب گرفته تا نظامیان و دانشمندان و مردم عادی به‌ویژه رهبر شهید انقلاب آن است که همه اقوام و نیز شهروندان ایرانی را در اقصی‌نقاط جهان با هم متحد کرد تا همگی در سایه پرچم پرافتخار ایران که امروزه این پرچم به نماد ظلم‌ستیزی در جهان مبدل شده است، ضمن بازتعریف نظم نوین جهانی، به دفاع از سرزمین آبا و اجدادی و فرهنگ، هویت و تمدن چند هزار ساله‌شان قیام کنند، حتی آنان که بعضاً با جریان حاکمیت زاویه داشته و تا مدتی پیش، تحت‌تأثیر تبلیغات رسانه‌ای همین رژیم‌های متخاصم سفاک، شعار «زن، زندگی، آزادی» را سر می‌دادند.

بی‌گمان، رمزگشایی از این همه جلوه‌های زیبا و به یادماندنی و تبیین و شفاف‌سازی زوایای مختلف آن که سبب فروپاشی هژمونی غربیان شد، به‌منظور تنویر افکار عمومی و تربیت دانشجویان قرآنی تراز نظام مقدس جمهوری اسلامی یکی از مهمترین وظایف آحاد ملت، به‌ویژه استادان قرآنی کشور به‌شمار می‌آید.

به دیگر سخن استادان قرآنی، به‌عنوان طلایه‌داران گستره تبلیغ معارف الهی، موظفند علاوه بر توجه به بصیرت‌افزایی و تقویت مراتب بینش و نیز به‌روزرسانی سطح دانش و معلومات خویش، ضمن حضور در صحنه دانشگاه و خیابان و از بستر کاربست جهاد تبیین، کلیه اقشار جامعه، به‌ویژه دانشجویان را نسبت به جریان مقاومت، بیش از پیش ترغیب و تشویق کنند تا به فضل الهی، از بستر تقویت هرچه بیشتر این جریان میمون و مبارک و در سایه رهبری آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، زمینه ظهور حضرت حجت(عج) فراهم شود.